به مناسبتبحث فوق، لازم مىنماید، به این سؤال پاسخ داده شود که چرا بعضى از احکام تغییر مىکند، با این که احکام دین ثابت است. احکامى که تغییر مىکند یا به خاطر تغییر موضوع حکم استیا به خاطر عنوان ثانوى و مصلحتى که فقیه تشخیص مىدهد و یا این که فقیه به ادلهاى دسترسى پیدا مىکند که در نتیجه، نظرش عوض مىشود و یا به دلیل مصالح دیگرى همچون تقیه و....
مثلا شطرنجحرام بود، حضرت امام آن را حلال دانست، مشروط بر اینکه عنوان قمار را نداشته باشد.
و یا استفاده از ابزار موسیقى در جهت منفى حرام است، ولى اگر از آن در سرودهاى حماسى استفاده شود، مانعى ندارد و یا خوردن میته در حال ناچارى به قدر ضرورت مانعى ندارد; آنچه عوض شده، موضوع حکم است نه خود حکم. فقیه نمى تواند حج را تحریم کند، ولى مىتواند براساس مصالح در شرایط خاصى بگوید در این سال تعداد کمترى بروند و یا بگوید موقتا اصلا نروید، همانطورى که بعد از حجخونین، حضرت امام(ره) به خاطر این که اغراض سیاسى حج تامین نمىشد و یا به خاطر مصالح دیگر حجاج را از رفتن به حج منع نمود.
و یا اگر چیز حلالى به ضرر مسلمین باشد، فقیه براى مصلحت اسلام ومسلمین آن را موقتا تحریم مىکند; مثل تحریم تنباکو به وسیله میرزاى شیرازى که ضامن استقلال کشور و ملت مسلمان ایران شد.
و اگر زمانى استفاده از اجناس و کالاهاى کشورهاى غیر اسلامى تحریم مىشود ،براى حفظ استقلال کشور و دورى از وابستگى و جلوگیرى ازنفوذ فرهنگ دشمنان است.
یکى از سؤالهاى معروف درباره احکام این است که چرا مجتهدان با هم اختلاف نظر دارند، با این که همه براساس قرآن و سنت کار مىکنند.
ادامه مطلب ...احکام مجموعهاى از بایدها و نبایدهاست که در مجموع به پنج دسته تقسیم مى شود که در طرح زیر به طور مختصر بیان شده است:
واجب - بایدها مانند نماز، روزه
حرام - نبایدها مانند دروغ و شرابخورى
مستحب - انجامش بهتر مانند نماز جماعت، نماز نافله
مکروه - ترکش بهتر مانند خوردن غذاهاى داغ، فوت کردن به غذا
مباح - ترک و عمل آن یکسان مانند نشستن و برخاستن بطور معمول
گروهى، سؤالهایى درباره فلسفه احکام مىکنند; به عنوان مثال، مىپرسند:
چرا باید نماز بخوانیم؟ چرا باید براى نماز وضو بگیریم؟ فلسفه این که در نماز پیشانى خود را بر روى خاک مىگذاریم چیست؟ چرا در اسلام استعمال ظروف طلا و نقره حرام است؟ چرا دفن میت لازم است؟ چرا خوردن گوشت مردار جایز نیست؟ و چرا....
پاسخ: براى این که پاسخ تمام سؤالهاى فوق و نظایر آنها روشن شود، بهتر است که یک اصل اساسى و قاعده کلى در باره فلسفه احکام بیان شود تا در همه موارد، قانع کننده باشد.
ما وقتى به زندگى روزانه خود مىنگریم، مىبینیم هنگامى که بیمار مىشویم و به دکتر مراجعه مىکنیم، دکتر نسخهاى مرکب از چند داروى مخصوص، مانند آمپول، کپسول، و قرص براى ما مىنویسد و دستور مىدهد که هر روز یکى از این آمپولها را تزریق کنید و هر چهار ساعتیکى از این کپسولها و هر شش ساعتیکى از این قرصها را میل نمایید و اضافه مىکند که از ترشیها و غذاهاى سرخ کرده پرهیز کنید و...
ما بدون این که از خصوصیات داروها سؤالى نماییم به دستورهاى او عمل مىکنیم، زیرا به علم و دانش و تخصص وى در رشتهطب معتقدیم و مىدانیم که او جز معالجه و بهبود ما منظور دیگرىندارد.
همین طور وقتى به یک مهندس ساختمان مراجعه مىکنیم و از او مىخواهیم که براى ما ساختمان زیبایى بسازد، او مىگوید این نقشه در زمین شما جالب از کار در مىآید و لازم است که لوازم و مصالحى را که صورت مىدهم، تهیه کنید; ما چون به تخصص او در رشته ساختمان ایمان داریم و مىدانیم که او نمىخواهد به ما ضرر و زیانى برساند، بنابه دستور او مصالح را طبق صورتى که به ما داده است، تهیه مىکنیم و در اختیار او مىگذاریم و هیچ در کار او چون و چرا نمىکنیم.
این دومثال و نظایر آن روشن مىکند که اگر انسان به علم و دانش کسى ایمان داشته باشد و او را در رشته خود متخصص بداند و نیز بداند که نظر سویى در کار نیست، قطعا دستورات او را در آن رشته بدون اینکه از او توضیحات زیادى بخواهد، مورد عمل قرار مىدهد.
ادامه مطلب ...واجبات توصلى و تعبدى
قسمتى از واجبات باید به همراه نیت و قصد قربتبه جاى آورده شوند مانند نماز و روزه که به آنها واجبات تعبدى مىگویند.
قسمتى دیگر عباداتى هستند که لازم نیستبه همراه نیت و قصد قربتبه جا آورده شوند، مانند تطهیر بدن و لباس و امر به معروف و غسلمیت.
به عبارت دیگر، در واجبات توصلى انگیزه امر معلوم است، ولىدرواجبات تعبدى غرض و مقصود شارع معلوم نیست، گرچه فلسفه و حکمتى دارد و مکلفین صرفا براى تعبد به امر خداوند انجام مىدهند.
واجب عینى و کفایى
واجب عینى، واجبى است که همه مکلفین باید انجام دهند، مانند نمازهاى یومیه.
واجب کفایى آن است که با عمل عدهاى از عهدهدیگران ساقط است، مانند تطهیر مسجد، تدفین میت و....
واجب تعیینى و تخییرى
واجب تعیینى واجبى است که نمىتوان کار دیگرى
را جایگزین آن ساخت مثل نمازهاى یومیه، برخلاف واجب تخییرى که مکلف
مىتواند یکى از چند کار را اختیار کند، مانند کفاره روزه که مکلف مخیر
استبین آزاد کردن بنده و شصت روز روزه و اطعام شصت نفر.
واجب موسع و واجب مضیق
گاهى واجب، وقت محدودى دارد که از آن به
واجب مضیق تعبیر مىشود، مثل نماز آیات براى ماه گرفتگى و گاهى وقت وسیعى
دارد که از آن تعبیر مىشود به واجب موسع، مانند نمازهاى یومیه.
پىنوشتها:
1.رساله نوین، ج1، ص42; سید مرتضى رضوى، فى سبیل الوحدة السلامیه، ص54.
2.توبه (9) آیه 122.
3.علامه مجلسى، بحارالانوار، ج1، ص206.
4.بحارالانوار، ج1، ص176; رساله نمونه، ص25.
5.رساله عملیه، مساله یازدهم.
6.عروةالوثقى، ج1، ص11، مساله 29.
7.شیخ انصارى، اجود التقریرات، ج1، ص158.
8.امام خمینى، ولایت فقیه، ص11.
9.مائده (5) آیه 48.
10.شورى (42) آیه 13.
11.حشر (59) آیه 7.
12.دکتر صبحى، فلسفة التشریع فى الاسلام.
13.به نقل از کتاب همبستگى مذاهب اسلامى، و کتاب اسلام آئین همبستگى (مقالات دارالتقریب).
14.امام خمینى(ره)، الرسائل، ص94; وسائل الشیعه ج18 ص95.
15.علل الشرایع، ص254، ج1.
16.نحل (16) آیه 97.
17.مهدى نراقى، جامع السعادات، ج2، ص234.
18.طبرسى، مکارم الاخلاق، ص554.
19.بحارالانوار، ج79، ص198.
20.میزان الحکمه،ج10، ص717.
21.عروة الوثقى.
22.شیخ صدوق،علل الشرایع، ج1، ص93.
23.وسائل، ج6، ص3 - 5.
1. چون انسان ، ذاتا خود را دوست دارد، در شرایط عادى ، قادر به دیدن ضعف ها و ناتوانایى ها و عیب ها و نقص هاى خود نیست . خودشناسى ، راه را براى قضاوت صحیح درباره رفتار و اعمال خود هموار مى کند و همچنین زمینه را براى تهذیب و پالایش نفس فراهم مى سازد. 2. انسان ، با خودشناسى و تفکر درباره خودش مى تواند خود را ارزیابى و تحلیل کند، رفتارهاى منفى را از خود دور کند و در صدد تقویت جنبه هاى مثبت خویش و انجام دادن کارهاى خوب باشد. 3. با تفکر درباره خود و رفتار خویش ، مى توان به فعالیتهاى روزمره زندگى ، شکل و جهت صحیح داد و زمینه را براى بهره بردارى از استعدادها و توانایى هاى بالقوه خود فراهم کرد. 4. با خودشناسى و تفکر درباره هیجانات و خواسته هایمان ، با عواطف و غرایز خویش آشنا مى شویم و درمى یابیم که چگونه باید آنها را تحت نظارت و کنترل داشته باشیم و همچنین متوجه مى شویم که چگونه از سرمایه هاى وجودى خویش و فرصت هایى که در مراحل مختلف زندگى به دست مى آید، حداکثر بهره بردارى را بنماییم و در موقعیت هاى حساس ، مهارت هاى لازم را با به کارگیرى معیارهاى دینى در بروز رفتارهاى مناسب رعایت نماییم و از هر گونه رفتارهاى ناهنجار پرهیز نموده و بر غرایز که حاکمیت نیرومندى بر انسان دارند فایق آییم . 5. انسان با خودشناسى و تفکر درباره خود، مى تواند از چنگال صفات و خصلت هاى پلیدى چون : غرور، خود خواهى ، حرص و آز، کینه ، دروغ ، حسد، بخل و هر گونه عادت بد و ناپسند رهایى یابد و با به کارگیرى قدرت عقل و ایمان و اندیشه و تفکر، در سیر به سوى کمال و سعادت که همواره مردان بزرگ ، پیشگام آن بوده اند ، دست یابد. 6. چون همه تلاش ها و فعالیت هاى روزانه انسان براى تامین خواسته و تامین نیازمندى ها و منافع و مصالح خویش است ، بنابراین ، شناخت خویش ، شناخت منشا رفتار و اعمال خود بر همه مسائل مقدم است و اصولا کسى که خود را شناخت ، پرودگار خویش را نیز خواهد شناخت
یکى از کنجکاوى هاى شما جوانان که برایتان بسیار لذت بخش است ، این است که درباره خود بدانید و بدانید کیستید و کجایید و چه ویژگى هایى دارید. آشنایى با شخصیت خودتان ، به شما کمک خواهد کرد تا بهتر تصمیم بگیرید و با مشکلات و مسائل روزمره بهتر کنار بیایید و به راه حل هاى مناسب تر برسید و مهارت در حل مسائل زندگى پیدا کنید. یکى از مسائل مهم دیگرى که شما جوانان باید نسبت به آن آگاهى داشته باشید، این است که تصویر روشن و مشخصى از خود به دست آورید و بتوانید آن را به خوبى بیان کنید؛ زیرا این مسئله ، اغلب براى بیش تر شما جوانان که مى خواهید شخصیت خود را به نحوى در بین دوستان و همسالان و حتى بزرگ سالان مطرح کنید، دشوار مى شود. بنابراین ، این که شما بدانید چه کسى هستید و در این سن (آغاز جوانى ) چه کارها و رفتارى باید انجام دهید، حایز اهمیت است . پس باید اولا بدانید چه ویژگى هایى دارید؟ ثانیا آگاهى پیدا کنید که ویژگى هاى یک فرد ممکن است در طول زمان و گذشت روزگار، تغییر کند و تکامل یابد. ویژگى هاى متفاوتى که در افراد به صورت هاى مختلف وجود دارد و ممکن است موجب بروز رفتارها و خصلت هاى متفاوت آنان بشود، از این قرار است : شخصى ممکن است ترجیح بدهد که در جمع باشد، یکى تنهایى را دوست دارد، یکى دوست دارد که فعالیت هاى آرام و بى سر و صدایى انجام دهد و دیگرى دوستدار فعالیتهاى هیجان انگیز است . یکى مطالعه را دوست دارد و دیگرى به کارهاى فنى و عملى علاقه مند است . یکى نگران نمرات خود است و دیگرى حساسیتى نسبت به آن ها ندارد. یکى به وسیله شنیدن ، چیز یاد مى گیرد و دیگرى به وسیله دیدن و انجام دادن کارهاى عملى . یکى ترجیح مى دهد که یادگیرى درسى و حل تمرین ها را با گروه کار کند و دیگرى دوست دارد به تنهایى کارها را انجام دهد. یکى سلطه پذیر است و دیگرى هرگز سلطه دیگران را نمى پذیرد. بنابراین ، جوانان درباره این که چه کسى هستند و چه ویژگى هاى شخصیتى اى دارند و چه چیزى براى آنان مهم است ، باید فکر کنند. باید درباره این مسئله بیندیشند که آیا در اثر گذشت زمان ، همان طور که بزرگ تر مى شوند، همه چیز در آنان تغییر خواهد کرد و یا این که بعضى چیزها سال ها در آنان ثابت خواهد ماند؟ در ارزیابى و بررسى خصوصیات و ویژگى هایى که در بالا ذکر شد، ممکن است شما جزو گروه اول باشید و یا جزو گروه دوم و یا این که بعضى از ویژگى هاى گروه اول را داشته باشید و بعضى از ویژگى هاى گروه دوم . مهم این است که در درجه اول ، جایگاه و موقعیت خودتان را بشناسید و بدانید که چه ویژگى هایى دارید و بین خود و دیگران چه تفاوت هایى وجود دارد و همچنین این که دوست دارید جز گروه اول باشید یا دوم ؟ یا هیچکدام ؟ انتخاب شما بستگى دارد به این که چه چیزهایى را ارزشمند مى دانید: مطالعه کردن ، سخاوتمند بودن ، روحیه جمعى داشتن ، مستقل بودن ، آزاد بودن و... جمع بین آنها چگونه است و شما چرا آنها را به عنوان یک ارزش انتخاب کرده اید. اگر به دلیل آن پى ببرید، دیگر سردرگم نخواهید بود و در طول گذشت زمان ، سعى شما بر این است که صفت هاى خوب را در خود تقویت نمایید و پرورش دهید؛ ولى اگر به این مسائل آگاه نباشید، رفتارهاى خود و دیگران براى شما نامعلوم و مسئله ساز نخواهد بود و شما درک درستى از خود و دیگران نخواهید داشت و در انتخاب موقعیت ها و دوست ها و کنار آمدن با مسائل و مشکلات براى شما دشوار خواهد بود. شما کم کم پى مى برید به این که کارهایى در گذشته انجام مى دادید که در اثر آگاه شدن و تحول بینش دیدگاه شما تغییر کرده و اکنون راه بهترى را انتخاب کرده اید. شما به ویژگى هاى خود و دوستانتان پى برده اید و از طرفى فهمیده اید که این ویژگى ها و حالات ، در طول گذشت زمان ، قابل تغییر و بهبود است . هر چه شما تفکر مى کنید و آگاه تر و فهمیده تر مى شوید، راه بهترى را انتخاب مى کنید و به ارزش هاى بهترى دست مى یابید و این خود، موجب رشد شخصیت شما مى شود. بنابراین به شما این احساس دست مى دهد که دایم در حال تغییر و رشد و پیشرفت هستید. از طرفى احساس مى کنید که ارزش متعالى و مطلقى وجود دارد که همواره در طول گذشت زمان براى شما ثابت و پا بر جاست . مثلا محبت به افراد ناتوان ، رعایت عدالت و ظلم نکردن به دیگران ، کمک به افراد نیازمند، اینها مواردى است که هر موقعیت مکانى و زمانى اى که باشید، براى شما دوست داشتنى و ارزشمند است .
بلوغ را پایان دوره نوجوانى و آغاز جوانى (یا بخش نخست از دوره جوانى ) شمرده اند. جوانى که به دوران بلوغ وارد مى شود، به فضایى تازه و تا حدى ناشناخته گام مى نهد. باید بدانیم که در این دوران ، همواره در حال رشد و تغییر هستیم . بسیار هم عادى است که با شروع این دوره ، تغییرات گسترده اى در وجود ما اتفاق مى افتد. این امر ممکن است براى نوجوانانى که نمى خواهند خودشان را از همسالانشان جدا و متفاوت ببینند، اضطراب آور باشد و احساس نگرانى کنند. برخى با تغییر شکل و قیافه و قد و وزن خود مشکل پیدا مى کنند و در این مورد، به خود آگاهى مى رسند و اغلب براى پرهیز از آزار و اذیت همسالان از آنان کناره گیرى مى کنند. با وجود این ، برخى دیگر، به خاطر تغییرات ظاهرى جسمى و باطنى روانى که پیدا مى کنند، در مواجهه و ارتباط با دیگران ، بسیار نگران و حساس مى شوند. در این مرحله از رشد که سالیانى چند به طول مى انجامد، باید شما جوانان عزیز بدانید که اولا تغییرات رشدى اى که در شما اتفاق مى افتد، عادى است و این براى همه همسالان و همکلاسى هاى شما نیز اتفاق مى افتد. دوم این که این تغییرات ظاهرى و جسمى که در طى این مرحله از رشد در شما حاصل مى شود، سریع اتفاق مى افتد و زمان هر فردى با فرد دیگر، متفاوت است . در این سنین ، برخى از شما از نظر قد نسبت به دیگرى بلندتر و بعضى کوتاه ترند و اگر احساس کردید که بلندترین کاملا راحت باشید و احساس عادى داشته باشید؛ چون این امر مسئله مهمى در زندگى شما نیست و شما نباید احساس عجیبى بکنید و یا اگر قد شما کوتاه تر است نیز نباید احساس نگرانى کنید؛ بلکه این موضوع را کاملا عادى بدانید. در طى سال هاى دوره بلوغ ، بیش تر افراد، به میزان متفاوتى رشد مى کنند. وزن و قد برخى سریع تر از دیگران رشد مى کند و ممکن است سنگین تر و چاق تر به نظر بیایند. بعضى از جوانان چون از مسئله رشد سریع در این دوران آگاهى ندارند، به خاطر رشد دست ها، پاها و حتى بینى خود، خجالت زده و مضطرب مى شوند و احساس مى کنند که مشکلى دارند؛ در حالى که اگر کاملا به این امر آگاهى پیدا کنند، خواهند دانست که جریان رشد، امرى زودگذر است و براى همه همسالانتان اتفاق مى افتد و آنان پس از مدتى حالت عادى پیدا مى کنند. در طى این مرحله از رشد، امکان دارد تعدادى از بچه ها صورتشان جوش بزند و بعضى به خاطر آن خجالت زده شوند؛ ولى آنها که روحیه اى عادى و طبیعى دارند و به هیچ وجه از این مسئله نگران نمى شوند، بلکه به خوبى مى توانند با این رویدادهاى طبیعى که براى بعضى از همسالانشان اتفاق مى افتد کنار بیایند. بنابراین ، از این بابت ، نباید نگران باشید. حتى ممکن است اشتهاى شما به خوردن غذا زیادتر شود؛ چون بدن شما رو به رشد است و احتمالا ممکن است چاق تر یا لاغرتر بشوید. با وجود این ، قد شما روز به روز رو به افزایش است و پس از گذشت مدتى بدن شما کاملا متفاوت به نظر مى رسد. حتى قیافه تان که ممکن است به بقیه بدنتان نامتناسب رشد کرده باشد و این مسئله سبب شده باشد که شما پیش خودتان تصور کنید که نامتناسب و یا بدقیافه هستید. به همین دلیل ، این احساس به شما دست دهد که همه بدن شما درست رشد نکرده است در حالى که این امر طبیعى است و شما دیر یا زود به این مسئله آگاه مى شوید و این حس را تجربه خواهید کرد. از طرفى به تدریج ، با رشد موهاى بدن و صورتتان (پسران ) یا رشد حجمى برخى اندام ها (دختران ) مواجه خواهید شد و کم کم صداى شما بم تر مى شود. این مرحله از دوران رشد و بلوغ شما بسیار مهم است ؛ زیرا تغییرات جسمانى شما طى این مرحله (البته در مقایسه با مراحل دیگر زندگى شما) خیلى سریع تر رخ مى دهد و این طبیعى است که احساس خجالت یا کم رویى کنید؛ اما به خاطر داشته باشید که این احساسات و حالت ها و سیر رشد براى همیشه در شما ادامه نخواهد داشت . اگر شما همانند همسالان خود، با سرعت رشد نمى کنید، هیچ نگران نباشید، زیرا قانون الهى طورى است که هر کس در زمان متفاوتى وارد دوران بلوغ مى شود و آهنگ رشد و بلوغ با تغییراتى چند و با نوسانات زمانى مختلف ، صورت مى پذیرد.